تبیین جایگاه اصول اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در فرایند پیش‌بینی رفتار مصرف‌کننده

نویسندگان

  • سهيل کريمی­ راد گروه مدیریت بازرگانی، واحد بین‌المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0007-5851-1259
  • احمد عسکری گروه مديريت بازرگاني، واحد لامرد، دانشگاه آزاد اسلامي، لامرد، ايران https://orcid.org/0000-0002-2722-8369
  • داريوش جمشيدی گروه مدیریت، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0002-1983-9722

کلمات کلیدی:

هوش مصنوعی, کنشگری فناورانه, حکمرانی اخلاق¬مدار, شفافیت الگوریتمی, پیش‌بینی رفتار مصرف‌کننده

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه اصول اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی رفتار مصرف‌کننده و ارائه مدلی یکپارچه برای تلفیق قابلیت‌های فناورانه با الزامات اخلاقی انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی و اکتشافی–تبیینی بود که با استفاده از نظریه داده‌بنیاد و رویکرد نظام‌مند اشتراوس و کوربین انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 16 نفر از خبرگان دانشگاهی، مدیران و متخصصان حوزه‌های بازاریابی، رفتار مصرف‌کننده، هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و اخلاق هوش مصنوعی گردآوری شد. مشارکت‌کنندگان با نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب شدند و نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها با کدگذاری باز، محوری و انتخابی در نرم‌افزار MAXQDA تحلیل و اعتبار یافته‌ها از طریق بازبینی مشارکت‌کنندگان و خبرگان بررسی شد. تحلیل داده‌ها نشان داد «پیش‌بینی هوشمند و اخلاق‌مدار رفتار مصرف‌کننده» پدیده محوری مدل است و شکل‌گیری آن تحت تأثیر پیچیدگی رفتار مصرف‌کننده، الزامات رقابتی بازار، تحول تعاملات دیجیتال و ضرورت اخلاق‌مداری هوش مصنوعی قرار دارد. تحقق این پدیده مستلزم تلفیق کنشگری فناورانه، شامل آماده‌سازی داده، ساخت و تبیین مدل هوشمند و کنترل سوگیری الگوریتمی، با حکمرانی اخلاق‌مدار، شامل صیانت از داده و حریم خصوصی، حاکمیت مصرف‌کننده بر داده و نظارت انسانی و پاسخ‌گویی نهادی است. همچنین، زیرساخت‌های سازمانی و اکوسیستم دیجیتال بازار نقش زمینه‌ای و چالش‌های سیستمی، الگوریتمی و عوامل کلان محیطی نقش مداخله‌گر دارند. اجرای این راهبردها به تقویت پذیرش اخلاقی هوش مصنوعی، پیوند با برند، تصمیم خرید، وفاداری و خرید مجدد و نیز افزایش اثربخشی، ارزش‌آفرینی و سودآوری سازمانی منجر می‌شود. اثربخشی پایدار پیش‌بینی رفتار مصرف‌کننده مبتنی بر هوش مصنوعی مستلزم نهادینه‌سازی اصول اخلاقی در سراسر چرخه طراحی، توسعه و استقرار سامانه‌های هوشمند است؛ بنابراین، دقت فناورانه و مسئولیت اخلاقی باید به‌عنوان دو مؤلفه مکمل در حکمرانی هوش مصنوعی مورد توجه قرار گیرند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Acquah, B. Y. S., Salifu, I., Arthur, F., Inkoom, M., Suradji, S. D., Inkoom, C., Quayson, E., Quaye, S. A., Gyedu, F. O., & Nortey, S. A. (2026). Artificial Intelligence Ethical Awareness of University Students in Ghana: A Network and Latent Profile Analyses. Computers and Education: Artificial Intelligence, 11, 100652. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2026.100652

Chaudhary, A., Rane, N. L., Rastogi, R., & Rane, J. (2026). Explainable and Ethical Artificial Intelligence in Customer Relationship Management: Improving Customer Experience, Value Creation, and Loyalty. International Journal of Applied Resilience and Sustainability, 2(2), 243-278. https://doi.org/10.70593/deepsci.0202010

Dholakia, U. M., Kahn, B. E., Reeves, R., Rindfleisch, A., Stewart, D., & Taylor, E. (2026). Consumer Behavior in a Multichannel, Multimedia Retailing Environment. Journal of Interactive Marketing, 24(2), 86-95.

Emami, A., Mohammadi, N. M., Hosseini, S. H., Ghobadi, T., & Aghighi, A. (2025). Designing an Artificial Intelligence-Based Customer Relationship Management Model in Digital Marketing of Services in the Health Tourism Industry. Management in Business Value Creation, 5(2), 391-420.

Garcia, M., Lopez, R., & Martinez, J. (2026). Predicting Customer Loyalty in Digital Marketing Using Artificial Intelligence Models. Journal of Interactive Marketing, 65, 102-118. https://doi.org/10.1016/j.intmar.2025.104512

Ghane Sheikhabadi, A., Mahmoudipour, A., & Rashkan, D. (2025). Using Artificial Intelligence and Quantum Theory to Predict Consumer Behavior for Industrial Public Relations.

Goodell, J. W., Kumar, S., Lim, W. M., & Pattnaik, D. (2021). Artificial Intelligence and Machine Learning in Finance: Identifying Foundations, Themes, and Research Clusters from Bibliometric Analysis. Journal of Behavioral and Experimental Finance, 32, 100577.

Holzinger, A., Weippl, E., Tjoa, A. M., & Kieseberg, P. (2021). Digital Transformation for Sustainable Development Goals (SDGs): A Security, Safety and Privacy Perspective on AI. In (Vol. 12844, pp. 1-20).

James, S., S, K., Thomas, B., & Jose, J. (2026). Algorithmic Seduction: Ethical Boundaries in AI-Powered Consumer Nudging. Frontiers in psychology, 17, 1675412. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2026.1675412

Kim, H., Park, J., & Lee, S. (2025). Machine Learning-Based Predictive Modeling of Consumer Behavior in Digital Marketing Environments. Journal of Business Research, 172, 114-126. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2024.113845

Kotler, P., & Armstrong, G. (2025). Principles of Marketing (16 ed.). Amookhteh Publications.

Motadi, M. S. (2024). Harnessing AI for Ethical Digital Consumer Behavior Analysis. In. IGI Global. https://doi.org/10.4018/979-8-3693-4453-8.ch012

Naeimi, M., & Family, Q. (2026). AI as a Decision Partner: Transforming Consumer Purchasing Behavior and Ethical Challenges. https://doi.org/10.2139/ssrn.6161287

Nemati, H., Asgarnejad Nouri, B., Zarei, G., & Molla Gholghachi, M. (2025). The Effect of Emerging Digital Marketing Technologies on Exploratory Purchasing Behaviors with the Moderating Role of Demographic Characteristics. Technology Growth, 21(82), 72-84.

Nyazabe, S. N., Lee, C. H., & Lucienne, V. (2025). SNS-Based Exposure Influence on Consumers' Purchasing Behavior: The Evidence from WhatsApp. Telematics and Informatics Reports, 18, 100202. https://doi.org/10.1016/j.teler.2025.100202

Oseni, A., Moustafa, N., Janicke, H., Liu, P., Tari, Z., & Vasilakos, A. (2021). Security and Privacy for Artificial Intelligence: Opportunities and Challenges. ArXiv.

Pookulangara, S., Hawley, J., & Xiao, G. (2024). Explaining Consumers' Channel-Switching Behavior Using the Theory of Planned Behavior. Journal of Retailing and Consumer Services, 18(4), 311-321.

Sharma, K., Rooble, V., & Sharma, P. (2026). Human-in-the-Loop Governance of Artificial Intelligence in Cardiology: From Ethical Principles to Operational Paradigms. Indian Heart Journal. https://doi.org/10.1016/j.ihj.2026.06.002

Solomon, M. R. (2020). Consumer Behavior: Buying, Having, and Being (16 ed.). Pearson.

Srivastava, R. K., & Gurme, V. (2026). Artificial Intelligence and Consumer Behaviour on Social Media: A Study of Personalization, Trust, and Privacy. Measurement: Digitalization, 5, 100021. https://doi.org/10.1016/j.meadig.2025.100021

Wei, J., Zhong, Z., Arango-Aramburo, S., & Zhao, X. (2025). Exploring Green Electricity Certificate Purchasing Behavior via a Laboratory Experiment. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 215, 115527. https://doi.org/10.1016/j.rser.2025.115527

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

پژوهشی اصیل

نحوه استناد به مقاله

کريمی­ راد س. ., عسکری ا., & جمشيدی د. (1406). تبیین جایگاه اصول اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در فرایند پیش‌بینی رفتار مصرف‌کننده. تکنولوژی در کارآفرینی و مدیریت استراتژیک, 1-25. https://journaltesm.com/index.php/journaltesm/article/view/557

مقالات مشابه

171-180 از 182

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.