تبیین جایگاه اصول اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در فرایند پیشبینی رفتار مصرفکننده
کلمات کلیدی:
هوش مصنوعی, کنشگری فناورانه, حکمرانی اخلاق¬مدار, شفافیت الگوریتمی, پیشبینی رفتار مصرفکنندهچکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه اصول اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی برای پیشبینی رفتار مصرفکننده و ارائه مدلی یکپارچه برای تلفیق قابلیتهای فناورانه با الزامات اخلاقی انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی و اکتشافی–تبیینی بود که با استفاده از نظریه دادهبنیاد و رویکرد نظاممند اشتراوس و کوربین انجام شد. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته با 16 نفر از خبرگان دانشگاهی، مدیران و متخصصان حوزههای بازاریابی، رفتار مصرفکننده، هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و اخلاق هوش مصنوعی گردآوری شد. مشارکتکنندگان با نمونهگیری هدفمند و گلولهبرفی انتخاب شدند و نمونهگیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. دادهها با کدگذاری باز، محوری و انتخابی در نرمافزار MAXQDA تحلیل و اعتبار یافتهها از طریق بازبینی مشارکتکنندگان و خبرگان بررسی شد. تحلیل دادهها نشان داد «پیشبینی هوشمند و اخلاقمدار رفتار مصرفکننده» پدیده محوری مدل است و شکلگیری آن تحت تأثیر پیچیدگی رفتار مصرفکننده، الزامات رقابتی بازار، تحول تعاملات دیجیتال و ضرورت اخلاقمداری هوش مصنوعی قرار دارد. تحقق این پدیده مستلزم تلفیق کنشگری فناورانه، شامل آمادهسازی داده، ساخت و تبیین مدل هوشمند و کنترل سوگیری الگوریتمی، با حکمرانی اخلاقمدار، شامل صیانت از داده و حریم خصوصی، حاکمیت مصرفکننده بر داده و نظارت انسانی و پاسخگویی نهادی است. همچنین، زیرساختهای سازمانی و اکوسیستم دیجیتال بازار نقش زمینهای و چالشهای سیستمی، الگوریتمی و عوامل کلان محیطی نقش مداخلهگر دارند. اجرای این راهبردها به تقویت پذیرش اخلاقی هوش مصنوعی، پیوند با برند، تصمیم خرید، وفاداری و خرید مجدد و نیز افزایش اثربخشی، ارزشآفرینی و سودآوری سازمانی منجر میشود. اثربخشی پایدار پیشبینی رفتار مصرفکننده مبتنی بر هوش مصنوعی مستلزم نهادینهسازی اصول اخلاقی در سراسر چرخه طراحی، توسعه و استقرار سامانههای هوشمند است؛ بنابراین، دقت فناورانه و مسئولیت اخلاقی باید بهعنوان دو مؤلفه مکمل در حکمرانی هوش مصنوعی مورد توجه قرار گیرند.
دانلودها
مراجع
Acquah, B. Y. S., Salifu, I., Arthur, F., Inkoom, M., Suradji, S. D., Inkoom, C., Quayson, E., Quaye, S. A., Gyedu, F. O., & Nortey, S. A. (2026). Artificial Intelligence Ethical Awareness of University Students in Ghana: A Network and Latent Profile Analyses. Computers and Education: Artificial Intelligence, 11, 100652. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2026.100652
Chaudhary, A., Rane, N. L., Rastogi, R., & Rane, J. (2026). Explainable and Ethical Artificial Intelligence in Customer Relationship Management: Improving Customer Experience, Value Creation, and Loyalty. International Journal of Applied Resilience and Sustainability, 2(2), 243-278. https://doi.org/10.70593/deepsci.0202010
Dholakia, U. M., Kahn, B. E., Reeves, R., Rindfleisch, A., Stewart, D., & Taylor, E. (2026). Consumer Behavior in a Multichannel, Multimedia Retailing Environment. Journal of Interactive Marketing, 24(2), 86-95.
Emami, A., Mohammadi, N. M., Hosseini, S. H., Ghobadi, T., & Aghighi, A. (2025). Designing an Artificial Intelligence-Based Customer Relationship Management Model in Digital Marketing of Services in the Health Tourism Industry. Management in Business Value Creation, 5(2), 391-420.
Garcia, M., Lopez, R., & Martinez, J. (2026). Predicting Customer Loyalty in Digital Marketing Using Artificial Intelligence Models. Journal of Interactive Marketing, 65, 102-118. https://doi.org/10.1016/j.intmar.2025.104512
Ghane Sheikhabadi, A., Mahmoudipour, A., & Rashkan, D. (2025). Using Artificial Intelligence and Quantum Theory to Predict Consumer Behavior for Industrial Public Relations.
Goodell, J. W., Kumar, S., Lim, W. M., & Pattnaik, D. (2021). Artificial Intelligence and Machine Learning in Finance: Identifying Foundations, Themes, and Research Clusters from Bibliometric Analysis. Journal of Behavioral and Experimental Finance, 32, 100577.
Holzinger, A., Weippl, E., Tjoa, A. M., & Kieseberg, P. (2021). Digital Transformation for Sustainable Development Goals (SDGs): A Security, Safety and Privacy Perspective on AI. In (Vol. 12844, pp. 1-20).
James, S., S, K., Thomas, B., & Jose, J. (2026). Algorithmic Seduction: Ethical Boundaries in AI-Powered Consumer Nudging. Frontiers in psychology, 17, 1675412. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2026.1675412
Kim, H., Park, J., & Lee, S. (2025). Machine Learning-Based Predictive Modeling of Consumer Behavior in Digital Marketing Environments. Journal of Business Research, 172, 114-126. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2024.113845
Kotler, P., & Armstrong, G. (2025). Principles of Marketing (16 ed.). Amookhteh Publications.
Motadi, M. S. (2024). Harnessing AI for Ethical Digital Consumer Behavior Analysis. In. IGI Global. https://doi.org/10.4018/979-8-3693-4453-8.ch012
Naeimi, M., & Family, Q. (2026). AI as a Decision Partner: Transforming Consumer Purchasing Behavior and Ethical Challenges. https://doi.org/10.2139/ssrn.6161287
Nemati, H., Asgarnejad Nouri, B., Zarei, G., & Molla Gholghachi, M. (2025). The Effect of Emerging Digital Marketing Technologies on Exploratory Purchasing Behaviors with the Moderating Role of Demographic Characteristics. Technology Growth, 21(82), 72-84.
Nyazabe, S. N., Lee, C. H., & Lucienne, V. (2025). SNS-Based Exposure Influence on Consumers' Purchasing Behavior: The Evidence from WhatsApp. Telematics and Informatics Reports, 18, 100202. https://doi.org/10.1016/j.teler.2025.100202
Oseni, A., Moustafa, N., Janicke, H., Liu, P., Tari, Z., & Vasilakos, A. (2021). Security and Privacy for Artificial Intelligence: Opportunities and Challenges. ArXiv.
Pookulangara, S., Hawley, J., & Xiao, G. (2024). Explaining Consumers' Channel-Switching Behavior Using the Theory of Planned Behavior. Journal of Retailing and Consumer Services, 18(4), 311-321.
Sharma, K., Rooble, V., & Sharma, P. (2026). Human-in-the-Loop Governance of Artificial Intelligence in Cardiology: From Ethical Principles to Operational Paradigms. Indian Heart Journal. https://doi.org/10.1016/j.ihj.2026.06.002
Solomon, M. R. (2020). Consumer Behavior: Buying, Having, and Being (16 ed.). Pearson.
Srivastava, R. K., & Gurme, V. (2026). Artificial Intelligence and Consumer Behaviour on Social Media: A Study of Personalization, Trust, and Privacy. Measurement: Digitalization, 5, 100021. https://doi.org/10.1016/j.meadig.2025.100021
Wei, J., Zhong, Z., Arango-Aramburo, S., & Zhao, X. (2025). Exploring Green Electricity Certificate Purchasing Behavior via a Laboratory Experiment. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 215, 115527. https://doi.org/10.1016/j.rser.2025.115527
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Soheil Karimi Rad (Author); Ahmad Askari; Dariyoush Jamshidi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.

